Rome: de bezienswaardigheden die de moeite waard blijven

Weinig steden dwingen een bezoeker zo hard tot kiezen als Rome. Drieduizend jaar bouwen op dezelfde vierkante kilometers heeft een centrum opgeleverd waarin een keizerlijk forum, een barokke kerk en een druk terras vaak letterlijk aan elkaar grenzen. Wie voor het eerst komt, kan onmogelijk alles zien — en dat hoeft ook niet. Hieronder staan de bezienswaardigheden die de moeite waard blijven, geordend per soort, zodat u ze per stadsdeel kunt combineren in plaats van kriskras door de stad te lopen.

Het antieke Rome

Colosseum

Het Colosseum is het grootste amfitheater dat de Romeinen ooit bouwden en nog altijd het beeld dat het eerst opkomt bij de stad. Het werd in de eerste eeuw na Christus opgetrokken op de plek waar eerder de kunstmatige vijver van Nero's paleis lag — een politiek gebaar: grond die een keizer voor zichzelf had genomen, teruggegeven aan het volk in de vorm van een arena. Er pasten naar schatting enkele tienduizenden toeschouwers in, verdeeld over rangen die de standenmaatschappij van het rijk nauwkeurig weerspiegelden.

Onder de arenavloer ligt het hypogeum, het gangenstelsel waar dieren en gladiatoren werden klaargezet en via liften naar boven gebracht. Dat deel is alleen met een aparte rondleiding te bezoeken. Reserveer uw tijdslot hoe dan ook vooraf: het Colosseum werkt met toegangsvensters en zonder reservering kunt u er in het hoogseizoen niet op rekenen dat u dezelfde dag nog binnenkomt.

Palatijn en Forum Romanum

Het toegangsticket voor het Colosseum geeft doorgaans ook toegang tot de Palatijn en het Forum Romanum, en die twee zijn de moeite van een halve dag waard. Volgens de stichtingslegende begon Rome op de Palatijn, de heuvel waar Romulus zijn stad uitzette. In de keizertijd was het de meest begeerde woonwijk van het rijk: keizer na keizer bouwde er zijn paleis, tot de hele heuvel één doorlopend complex vormde. Van de Domus Augustana en de Domus Flavia staan nog forse muurpartijen overeind, en het Museo Palatino toont wat er bij opgravingen op de heuvel is gevonden.

Aan de voet ervan ligt het Forum Romanum, eeuwenlang het bestuurlijke, religieuze en commerciële hart van de stad. Wat er nu staat is een verwarrende opeenstapeling van tempels, basilieken en ereboogjes uit verschillende eeuwen. Een plattegrond of een gids maakt hier meer verschil dan waar ook in Rome; zonder uitleg blijft het een veld met zuilen.

Pantheon

Het Pantheon is het best bewaarde gebouw uit de Romeinse oudheid, en dat heeft het te danken aan het feit dat het in de zevende eeuw een kerk werd en dus onderhouden bleef. De koepel is bijna tweeduizend jaar na de bouw nog altijd de grootste ongewapende betonkoepel ter wereld. In het midden zit de oculus, een ronde opening die het enige daglicht binnenlaat en waar het bij een bui gewoon naar binnen regent — de vloer eronder loopt licht af en heeft afvoergaten.

Binnen liggen onder meer de schilder Rafaël en twee koningen van het verenigde Italië begraven. Het plein ervoor, de Piazza della Rotonda, is een van de aangenaamste plekken in de stad om even te gaan zitten.

Boog van Constantijn

Pal naast het Colosseum staat de Boog van Constantijn, opgericht na diens overwinning bij de Milvische Brug in 312. De boog is opvallend genoeg grotendeels samengesteld uit reliëfs die van oudere monumenten zijn gehaald — een gebruikelijke praktijk in de late oudheid, maar zelden zo zichtbaar als hier. Wie goed kijkt, ziet de stijlverschillen tussen de hergebruikte panelen en het werk uit Constantijns eigen tijd.

Mamertijnse gevangenis

Onder de kerk van San Giuseppe dei Falegnami, aan de rand van het Forum, ligt de Carcere Mamertino: twee donkere, in de rots uitgehakte kamers waarin de Romeinse staat zijn belangrijkste gevangenen opsloot. De onderste cel was oorspronkelijk alleen bereikbaar via een gat in het plafond. Volgens de christelijke overlevering zaten Petrus en Paulus hier vast voor hun terechtstelling, waardoor de plek al vroeg een bedevaartsoord werd.

Vaticaanstad

Sint-Pietersbasiliek

De Sint-Pieter is een van de grootste kerken ter wereld en het werk van vrijwel iedereen die er in de Italiaanse renaissance en barok toe deed: Bramante begon eraan, Michelangelo ontwierp de koepel, Bernini maakte het baldakijn boven het hoofdaltaar en het ovale plein ervoor. Michelangelo's Piëta staat direct rechts van de ingang, achter glas sinds een aanslag in de jaren zeventig.

De basiliek zelf is gratis toegankelijk, maar er staat vrijwel altijd een lange rij voor de veiligheidscontrole. Wie de koepel beklimt — te voet of deels met de lift — krijgt het beste uitzicht over de stad. Houd rekening met de kledingvoorschriften: schouders en knieën bedekt, anders wordt u aan de controle geweigerd.

Vaticaanse Musea

De Vaticaanse Musea zijn geen museum maar een reeks verzamelingen achter elkaar, opgebouwd door pausen die eeuwenlang verzamelden. Het Museo Pio-Clementino heeft de klassieke beeldhouwkunst, waaronder de Laocoöngroep en de Apollo van Belvedere. Het Museo Chiaramonti is een lange galerij vol Romeinse portretbustes. Het Museo Gregoriano Egizio toont de Egyptische collectie, grotendeels afkomstig uit Romeinse villa's waar Egyptische kunst als statussymbool gold. Daartussen liggen de Stanze van Rafaël, met De school van Athene.

Reserveren is hier geen aanbeveling maar een noodzaak: zonder tijdslot staat u desnoods uren buiten, en drukke dagen zijn volledig volgeboekt. Reken op minstens een halve dag, en houd er rekening mee dat de route door de musea één richting op loopt.

Sixtijnse Kapel

De Sixtijnse Kapel vormt het sluitstuk van de route door de Vaticaanse Musea en is niet apart te bezoeken. Michelangelo beschilderde het gewelf tussen 1508 en 1512 en keerde ruim twintig jaar later terug voor Het Laatste Oordeel op de altaarwand. In de kapel geldt een fotografieverbod en wordt om stilte gevraagd; bewakers herinneren bezoekers daar hoorbaar aan. Ga bij binnenkomst meteen langs de zijkant zitten — vanaf de banken kijkt u aanzienlijk comfortabeler omhoog dan staand in het midden.

Castel Sant'Angelo

De Engelenburcht begon als mausoleum voor keizer Hadrianus, werd daarna vestingwerk, pauselijke schuilplaats en gevangenis, en is nu museum. Een overdekte gang, de Passetto di Borgo, verbindt het gebouw met het Vaticaan; pausen hebben die vluchtroute meer dan eens werkelijk gebruikt. Vanaf het dakterras hebt u een van de mooiste uitzichten op de koepel van de Sint-Pieter, vooral tegen zonsondergang. De brug ervoor, met de engelenbeelden naar ontwerp van Bernini, is op zich al een bezienswaardigheid.

Kerken en basilieken

Santa Maria Maggiore

Een van de vier pauselijke basilieken van Rome, gebouwd in de vijfde eeuw op de Esquilijn. Achter een achttiende-eeuwse gevel gaat een interieur schuil dat in de kern nog laatantiek is: de mozaïeken boven de zuilenrijen van het middenschip dateren uit de bouwtijd en behoren tot de oudste van de stad. Volgens de stichtingslegende wees een zomerse sneeuwval de plek aan waar de kerk moest komen — een gebeurtenis die er elk jaar in augustus wordt herdacht met witte bloemblaadjes die uit het plafond dwarrelen. Bernini ligt hier begraven.

San Pietro in Vincoli

Deze kerk op de Esquilijn dankt haar naam aan de ketenen waarmee Petrus in Jeruzalem gevangen zou hebben gezeten en die onder het hoofdaltaar bewaard worden. De werkelijke reden om te komen staat rechts daarvan: Michelangelo's Mozes, oorspronkelijk bedoeld als onderdeel van een monumentaal grafmonument voor paus Julius II dat nooit in de geplande vorm is uitgevoerd. Het beeld heeft hoorns, een gevolg van een oude vertaalkwestie waarbij het Hebreeuwse woord voor lichtstralen als hoorns werd gelezen.

Basilica di San Clemente

San Clemente is het duidelijkste voorbeeld in Rome van een stad die op zichzelf gebouwd is. Op straatniveau staat een twaalfde-eeuwse basiliek met een goudkleurig mozaïek in de apsis. Een trap leidt naar de vierde-eeuwse kerk eronder, met vroegmiddeleeuwse fresco's. En daaronder ligt nog een niveau: Romeinse huizen uit de eerste eeuw en een mithraeum, een tempel voor de mysteriecultus van Mithras. U daalt in twintig minuten duizend jaar af.

Sant'Ignazio di Loyola

Deze jezuïetenkerk staat bekend om haar plafond, waarop Andrea Pozzo een perspectivische illusie schilderde die het gewelf lijkt open te breken naar de hemel. Er is een markering op de vloer waar het effect precies klopt. De koepel is eveneens geschilderd — het geld voor een echte koepel raakte op — en dat bedrog wordt zichtbaar zodra u er onder vandaan loopt.

Santa Maria del Popolo

Aan de Piazza del Popolo, waar reizigers uit het noorden de stad vroeger binnenkwamen. In de Cerasi-kapel hangen twee schilderijen van Caravaggio, De kruisiging van Petrus en De bekering van Paulus, en de Chigi-kapel is naar ontwerp van Rafaël. Voor een kerk die u zonder rij binnenloopt, is de concentratie aan topwerk hier ongewoon hoog.

Kapucijnencrypte

Onder de kerk Santa Maria della Concezione dei Cappuccini, aan de Via Veneto, liggen zes kleine ruimtes die zijn ingericht met de beenderen van naar schatting enkele duizenden kapucijner monniken. Schedels, wervels en bekkens zijn tot rozetten en kroonluchters verwerkt, elke ruimte rond een ander motief. Het is geen curiositeit maar een memento mori: een opschrift herinnert de bezoeker eraan dat hij zal worden wat de broeders nu zijn. Fotograferen is niet toegestaan.

Musea en galerijen

Galleria Borghese

Voor veel bezoekers het mooiste museum van Rome, ondergebracht in het zomerverblijf van kardinaal Scipione Borghese in het gelijknamige park. De verzameling die hij in de zeventiende eeuw aanlegde bevat Bernini's Apollo en Daphne en De roof van Proserpina — marmer bewerkt tot iets wat op huid en haar lijkt — naast werk van Caravaggio, Titiaan en Rafaël.

De Galleria werkt met strikt beperkte tijdvakken van twee uur en een maximumaantal bezoekers. Reserveren is verplicht en de populaire tijdstippen zijn weken vooraf weg. Dat systeem is precies waarom het bezoek zo aangenaam is: u staat nooit in een menigte.

Capitolijnse Musea

Op het Capitool, rond een plein dat Michelangelo ontwierp, liggen de oudste openbare musea ter wereld — de verzameling gaat terug tot een schenking van antieke bronzen aan het Romeinse volk in 1471. Hier staan de Kapitolijnse Wolvin, de Stervende Galliër en het originele ruiterstandbeeld van Marcus Aurelius, dat op het plein zelf door een kopie is vervangen. Vanaf de galerij achterin kijkt u uit over het Forum Romanum.

Galleria Doria Pamphilj

Een privécollectie in een bewoond stadspaleis aan de Via del Corso, nog altijd in handen van de familie. De schilderijen hangen zoals ze in de zeventiende eeuw hingen: dicht op elkaar, van vloer tot plafond, zonder museumbordjes. Het beroemdste werk is Velázquez' portret van paus Innocentius X, dat in een eigen kabinet hangt naast de bustes die Bernini van dezelfde paus maakte. De audiogids wordt ingesproken door een familielid, wat het bezoek een ongewoon persoonlijke toon geeft.

Museo Nazionale Romano

Het Museo Nazionale Romano is verdeeld over vier locaties. Het Palazzo Massimo alle Terme is de belangrijkste: daar hangen de Romeinse wandschilderingen uit de Villa van Livia, complete tuinfresco's die van muur tot muur zijn overgebracht en tot het mooiste behoren wat er van Romeinse schilderkunst bewaard is. De Thermen van Diocletianus, het Palazzo Altemps en de Crypta Balbi vormen de andere drie; één ticket geeft toegang tot alle vier.

Pleinen, trappen en uitzichten

Piazza Navona

Piazza Navona heeft de langgerekte, aan één kant afgeronde vorm van het stadion van Domitianus, waarop het plein letterlijk gebouwd is; van dat stadion zijn onder de omliggende panden nog resten te zien. Drie eeuwen lang was het de belangrijkste markt van de stad. In het midden staat Bernini's Fontein van de Vier Rivieren, met beelden voor de Donau, de Nijl, de Ganges en de Río de la Plata. De figuur van de Nijl houdt een doek voor zijn gezicht, een verwijzing naar het feit dat de bron van die rivier destijds onbekend was. Het grootste gebouw aan het plein, het Palazzo Pamphilj, is tegenwoordig de Braziliaanse ambassade.

Campo de' Fiori

Overdag een groente- en bloemenmarkt, 's avonds een van de drukste uitgaanspleinen van het centrum. In het midden staat het standbeeld van Giordano Bruno, die hier in 1600 op de brandstapel werd terechtgesteld — het beeld werd bewust opgericht als monument voor de vrije gedachte en kijkt met opzet in de richting van het Vaticaan.

Spaanse Trappen

De trap tussen de Piazza di Spagna en de kerk Trinità dei Monti telt 135 treden en werd in de achttiende eeuw aangelegd. Onderaan ligt de Barcaccia-fontein van Pietro Bernini, in de vorm van een half gezonken boot. Let op: sinds enkele jaren mag u op de trappen niet meer gaan zitten, en daar wordt op beboet. De omliggende straten, met de Via dei Condotti voorop, vormen het duurste winkelgebied van de stad.

Monument voor Vittorio Emanuele II

Het enorme witte bouwwerk aan de Piazza Venezia is opgericht voor de eerste koning van het verenigde Italië en wordt door Romeinen zelden vriendelijk besproken — de bijnamen variëren van "de schrijfmachine" tot "de bruidstaart". Voor de aanleg werd een deel van de middeleeuwse stad gesloopt, wat het gebouw nooit populair heeft gemaakt. De lift naar het dakterras levert wel het beste panorama over het centrum op, precies omdat u van daaraf het monument zelf niet ziet.

Gianicolo

De Janiculusheuvel boven Trastevere hoort niet bij de klassieke zeven heuvels van Rome, maar heeft wel het rustigste uitzicht over de stad. Er staan tientallen bustes van strijders uit de Italiaanse eenwording, en elke dag om twaalf uur wordt er een kanonschot afgevuurd — een traditie uit de negentiende eeuw, toen de klokken van de stad daarop werden gelijkgezet.

Praktisch: tickets, tijdsloten en verplaatsen

Rome heeft de afgelopen jaren voor vrijwel al zijn topattracties een reserveringssysteem ingevoerd. Voor het Colosseum, de Vaticaanse Musea en de Galleria Borghese is een tijdslot vooraf de facto verplicht; wie zonder komt, loopt het risico dat er die dag niets meer vrij is. Plan die drie dus eerst en bouw de rest van uw programma eromheen.

Het centrum is compacter dan de kaart doet vermoeden en het meeste doet u te voet. De twee metrolijnen zijn vooral nuttig voor de langere sprongen — naar het Vaticaan, naar Termini, naar het Colosseum — en niet voor de kern rond het Pantheon, waar geen metro ligt. Trek comfortabele schoenen aan: de kasseien zijn onregelmatig en u legt meer kilometers af dan u denkt.

Voor rondleidingen, tijdsloten met voorrang en dagtochten naar Tivoli of Ostia Antica is het aanbod aan excursies en tickets een praktisch alternatief voor het loket ter plaatse, zeker in het hoogseizoen.

Waar verblijven in Rome?

Rome is compacter dan het op een kaart lijkt, en dat maakt de ligging van uw hotel belangrijker dan de voorzieningen. Het historisch centrum rond het Pantheon en Piazza Navona is het duurst, maar zet vrijwel alles op loopafstand — u wandelt er 's avonds terug zonder metro of taxi. Trastevere, aan de overkant van de Tiber, heeft dezelfde nabijheid met een meer alledaagse sfeer en de betere adresjes om te eten. Rond Termini betaalt u het minst en zit u op het knooppunt van beide metrolijnen en de treinen van en naar de luchthavens, ten koste van de charme.

Wilt u zien wat dezelfde kamer in het centrum bij verschillende boekingssites kost, dan vergelijkt u de prijzen voor u vastlegt.